08 Apr 2018

Het laatst gevonden Mithras heiligdom

Voorwoord
Het Ostia Marina Project startte in 2007 als een afspraak tussen het departement Archeologie van de Universiteit van Bologna en het ministerie ‘per I Beni e le Attività Culturali’ op initiatief van Professor Massimiliano David en Angelo Pellegrino. Het project, dat nog steeds loopt, biedt jaarlijks aan zo'n 40 tot 50 studenten van over de hele wereld de mogelijkheid om archeologie in de praktijk te ervaren en ervaring op te doen met de meest geavanceerde opgravingstechnieken (lees ons interview met Professor Massimiliano David).

Foto 1: Studenten tijdens het Ostia Marina Project in 2017.

Naar een verslag van Massimiliano David, in samenwerking met Stefano De Togni, Paola Germoni, Alessandro Melega, Cinzia Morelli en Angelo Pellegrino, genaamd:

L'ULTIMO MITREO1
Nadat naar verloop van tijd de honger van hun klanten was gestild en hun dorst was gelest is een ‘trattoria’ (klein restaurant) in de antieke stad Ostia omgebouwd tot een cultusplaats. In de vertrekken van het voormalige eethuisje kwamen de volgelingen van Mithras, de Iraanse Godheid, samen om in diens eer ceremonies te vieren met als hoogtepunt het offeren van een stier.

Foto 2: Blauw= wijk buiten de Porta Marina, de rode lijn= de zeeweg.

Uit het onderzoek van het Ostia Marina Project zijn nieuwe studie-onderwerpen en beschouwingen op de stedelijke ontwikkeling van Ostia tevoorschijn gekomen en speciaal over de voorsteden. Het stadsdeel buiten de Porta Marina ontwikkelde zich binnen een omgevings kader dat zeer in beweging werd gezet door de verschuivingen van de kustlijn2. In relatie tot de zee scheen de stad, in de tweede en derde eeuw na Chr., een speciale toestand van evenwicht te hebben gevonden, waarbij het uitgangspunt lag in het volgen van een kustweg die in de Severiaanse tijd werd omgezet in een echte ontsluitings as en verder in de concentratie van een serie badgebouwen langs de noordkant van die weg. De aanwezigheid van de badhuizen hielp bij de ontwikkeling van een aanvullende dienstensector die zowel overdag als ’s nachts klanten kon aantrekken.
Over de Via della Marciana, een straat die langs de Terme di Porta Marina naar zee liep verplaatsten zich zowel handelsverkeer als lokale bevolking van allerlei pluimage.
In de Severiaanse tijd sloot een kleine bar, die zich bevond op de begane grond van de Caseggiato delle Due Scale (huizenblok met de twee trappen), haar deuren en waarschijnlijk, als gevolg van deze sluiting, werd er opnieuw een klein appartement ontworpen en gebouwd geschikt om veeleisende klanten te kunnen ontvangen en bedienen.

PLATTEGRONDNederlands
Foto 3: Grondplan van de Caupona van de god Pan

Mozaiek Pan
Foto 4: Vloermozaïek in vertrek 3 van de Caupona van de god Pan.

Het gaat hier om het gebouw dat omgedoopt werd tot Caupona del dio Pan, met een vloermozaïek in het hoofd vertrek, dat een oppervlakte beslaat van circa 180 m2 en gebouwd is in opus listata (ook wel opus vittata genoemd, een techniek van rijen baksteen afgewisseld met blokjes tufsteen). De ruimtes waren logisch onderverdeeld in vertrekken voor service aan bezoekers en ruimtes die gereserveerd waren voor exclusieve bijeenkomsten.

Aparte ingangen
Een eerste isometrische reconstructie van de caupona toont de eigenschappen van een gebouw dat in principe is gebouwd als caupona/popina (eethuis/kroeg) voor de bewoners van de wijk en, in mindere mate, voor reizigers die via de kustweg waren gekomen. Het is zeer goed mogelijk dat de caupona, tijdens religieuze festiviteiten, nog een tweede functie had: het welkom heten van volgelingen van de cultus voor Mithras. Geologisch onderzoek, dat tot nu toe is uitgevoerd, laat zien dat vertrek nr. 1 half-ondergronds was en voorzien van een mozaïek vloer, naast de aparte ingang gescheiden van de andere vertrekken in het gebouw.
Nadat de caupona, in de loop van de vierde eeuw, ongeveer een eeuw in gebruik was, veranderde het gebruiksdoel radicaal: uitgebreide renovaties die inhielden dat de hoofdingang naar de straat werd afgesloten, de deuren werden gemodificeerd of gesloten en binnen werden de muurdecoraties volledig vernieuwd. Het hele gebouw werd de zetel van een religieuze cultus, met een spelaeum (grot) voorzien van een bijzondere veelkleurige, marmeren vloer, de reden dat de naam ‘Mitreo dei Marmi colorati’ werd gesuggereerd.
Het gebouw is onderverdeeld in verscheidene vertrekken elk gewijd aan een specifieke doel (de inwijding, de kleding etc), zoals je bijvoorbeeld ook kunt zien in het Mitraeum onder de kerk van Santa Prisca in Rome.

 

Foto 5: De Caupona van de god Pan tijdens de opgravingen

Bijkomende functies
Het opnieuw definiëren van de binnenruimtes had de herinrichting van de service ruimten (no 6) tot gevolg.
De centrale hal van de caupona en de ruimtes 5, 7 en 8 kregen een aanvullende ceremoniële rol toebedeeld in tegenstelling tot het spelaeum, dat bedoeld was voor de liturgische functies van de offerande en het banket. In een nevenruimte (no 8) zijn decoratieve elementen geïdentificeerd die waarschijnlijk een zeer hoge symbolische waarde hadden: op de plint die rood op een witte achtergrond was gekleurd, staat meerder malen de drietand afgebeeld, waaruit spiralen en pijlen schieten. De drietand is een geliefd decoratief element in de Romeinse schilderkunst, maar in dit geval heeft het een speciale betekenis in de Mithras theologie, de drie-eenheid

Foto 7: Relief van Mithras (Dieburg), met de
drie-armige heester (tweede eeuw na Chr.)
Foto 6: De drietand op de muur van vertrek 8

De godheid Mithras was boogschutter en werd vergezeld door Cautes en Cautopates die beide ook boogschutter waren. Met de kennis die we nu hebben lijkt het logisch om de drietand te interpreteren als een kleine verwijzing naar de drie-eenheid van de centrale godheid van het Mithraïsme, Mithras, Cautes en Cautopates. Het is vergelijkbaar met een reliëf uit Dieburg in Duitsland, dat een heester voorstelt met drie takken die eindigen in drie hoofden. Waarschijnlijk kijken we ook hier naar een toespeling op het concept drie-eenheid van de god Mithras. Overigens heeft het getal 3 zeker nog een diepere betekenis in deze religie.
In het nieuwe systeem kreeg ruimte no. 7 meer lucht, doordat de gang er bij werd getrokken. De decoratie van de muren wordt gekarakteriseerd, net als de andere ruimten, door een geel gekleurde plint. De middelste zone, afgescheiden door een rode band, is echter bezaaid met rozenknoppen op een lichtere ondergrond zoals in de 4e eeuw gebruikelijk was.
In de van oorsprong apsisvormige spelaeum bevond zich één rechthoekige nis, twee verplaatsbare altaars, een podium, een bloemenperk en een rituele put van echt marmer. Deze laatste heeft archeologisch belangrijke materialen opgeleverd die in de put waren geworpen en die de twee gebruiksmomenten van het gebouw lijken te reflecteren (caupona en Mitraeum). Het meubilair van de spelaeum was verplaatsbaar en wellicht voornamelijk van hout. De twee altaren zaten aan de grond vast met behulp van verscheidene inkepingen in de vloer.
Deze gewijde plaats past niet binnen de casestudies van andere Mithraea in Ostia, die op hun beurt weer representatief zijn voor de complexheid en variëteit van de architectonische manifestatie van Mithras heiligdommen in de rest van de Romeinse wereld. Die afwijking komt voornamelijk door de beperkte ruimte, door de aanwezigheid van een enkel bed en door de eigenaardige vloer. Op basis van de geometrische organisatie van de vloer mag je veronderstellen dat er aan de linker kant, naast het bed, zich nog een lange bank bevond. 

Foto 8: Graffito voorstellende de boot van de  Egyptische godin Isis (met pen geaccentueerd) in vertrek 3.

In zaal drie is de aanwezigheid van andere graffiti geconstateerd die afkomstig is uit de mystieke wereld van Mithras. Eén in het bijzonder toont de aanroeping van de god Mithras verbonden met de god Crono. In dezelfde zaal, op de zuidmuur, zijn verschillende monogrammen uit de Mithras cultus tevoorschijn gekomen.

Foto 9: M, Y en A van Mithras, in
vergelijk met een Christelijk monogram.

Net als Christenen, hadden de volgelingen van deze mystieke religie behoefte aan een symbool uit het alfabet dat zich concentreerde om één letter van het woord Mithras ofwel het symbool van de zon.
Verder moet ook onderstreept worden de aanwezigheid van een bloemenbed waarin, door stuifmeel analyse, sporen van de Juniperus (de jeneverstruik) zijn aangetoond, een struik die in de omgeving van Ostia niet voorkomt3.  Deze ‘heilige‘ plant uit het Perzische rijk, produceert bessen die speciaal worden voorgeschreven in bepaalde religieuze praktijken.
Sommige unieke vondsten - hoewel op een andere plaats gevonden - bieden motieven ter overweging van het samengaan, onderdak bieden en samenleven in dit gebouw van diverse religies. Ik verwijs naar de groep objecten in giaietto (een zwarte, oorspronkelijk plantaardige, steen geprezen door de volgelingen van Cibele), aan de kleine, bronzen kroon van Isis en een terracotta kopje van Isis. Voeg hier aan toe een graffito van een boot van Isis op de oost muur van ruimte 3.

Foto 10: Mozaïek met een sistrum4

Nog een andere speciale vondst lijkt in het Mitreo dei Marmi colorati een brug te slaan tussen de cultuur van Mithras en de volgelingen van Isis: het gaat om een enkelvoudige gesneden ivoren handvat dat momenteel wordt gerestaureerd en waarschijnlijk een onderdeel is van een ritueel instrument. Wellicht een onderdeel van een sistrum, een muziekinstrument van Egyptische herkomst dat misschien ook in de wereld van Mithras werd gebruikt om iemand welkom te heten. Het lijkt in verband te staan met de graad van de leeuw in de mozaïek vloer van het Mitreo di Felicissimus. Daarom moet je meer denken aan een soort Mithras cult die, als het ware, ‘gecamoufleerd’ in een buitenwijk ook gelegenheid gaf aan andere religies.
De chronologische problemen bij dit nieuwe gebouw kunnen nog niet helemaal worden verklaard (onderzoek loopt nog steeds), maar de elementen die we wel tot onze beschikking hebben suggereren dat het in functie is gebleven tot het begin van de vijfde eeuw. De aanwezigheid van Mithras heiligdommen werd in die tijd minder getolereerd in Ostia; vele gingen in vlammen op door toedoen van christelijke extremisten of werden gewoon gesloten op gezag van de publieke autoriteiten. In Rome is een bewijs voor dit klimaat in de vorm van een brief die precies weergeeft hoe de welig tierende intolerantie was in het begin van de vijfde eeuw.

Daden van ontheiliging 
Het tot dus ver uitgevoerde onderzoek maakt het mogelijk om te reconstrueren wanneer dit centrum, waarschijnlijk illegaal, stil werd gelegd door religieuze agressie. Er is geen archeologisch bewijs van het vandalisme of van gewelddadige verstoring, zoals wel het geval is bij het Mitraeum in de Terme di Mitra. Er waren echter wel daden van heiligschennis, zoals het afsluiten met stenen van de rituele put lijkt aan te geven, en het moet een hele gespecialiseerde onderneming zijn geweest om de steentjes van de mozaïeken in vertrek 3, met uitzondering van die van de figuur Pan, te verwijderen.
Het gebouw kende vervolgens een progressieve fase van verval, kennelijk door herhaalde overstromingen van de Tiber. Uiteindelijk, na een instorting, waarschijnlijk na aanleiding van de aardbeving van 442-443, werd het terrein ontoegankelijk verklaard en ommuurd gevolgd door het blokkeren van de toegang naar de weg met materiaal verkregen door de instorting.  

Caupona 3D
Foto 11: Reconstructie van het gebouw met de Speleaum van het Mithraeum met de gekleurde mozaïeken op de voorgrond..

Het belang van het opgraven van het complex ligt in het feit dat het in een late periode van Ostia in gebruik was, maar ook in de wijze waarop men kon overleven in een wijk die, zoals een inscriptie op het voetstuk van een standbeeld terecht aangeeft, als ‘sordens’, oftewel smerig kan worden betiteld.
Het Mitreo dei Marmi colorati, het enige Mitraeum van Ostia dat buiten de muren lag, biedt de mogelijkheid om niet alleen een religieus Mithras complex in zijn geheel te analyseren, zoals wel vaker gebeurt, maar ook in haar meest wezenlijke aspect, namelijk de cultus aula van het spelaeum. Het nodigt ons uit om door te gaan met het vergaren van kennis over de duistere religieuze paden die, na het fatale overlijden van Theodosius in 395, verboden waren door de keizer, in synergie met de meest recente studies over de laatste fase van het Mithraïsme. In die jaren verspreidde het Christendom zich als een vuurtje over heel Ostia, onder leiding van de bisschoppen die verbleven in villa’s gebouwd aan de Via del Sabazeo.
Het groeien van het Christendom in de loop van de vijfde eeuw in termen van macht zowel als op het terrein van economie van de christelijk rangorde is terug te vinden in de vondsten op het onderzochte terrein van het Ostia Marina Project in de vorm van steenstempels die de symbolen van de nieuwe religie dragen.

Zeven graden voor zeven hemelen

Foto 12: Mithras doodt de witte stier.5

Het Mithrasisme is een van de vele religies die zich met succes hebben ontwikkeld in het Romeinse rijk. Volgens Plutarchus is de Mithras cultus ontleend aan Siciliaanse piraten ten tijde van Pompeius, en goed herkenbaar als een oorspronkelijk verhaal uit het oude Perzië.
Tussen de eerste eeuw voor Chr. en de eerste eeuw na Chr. beleefde de religie een fase van ontwikkeling waarin het zich een mystieke vorm aanmat met in het hele Romeinse Keizerrijk gestandaardiseerde aspecten waarbij ze in bijna elke regio van het Middellandse Zee gebied op zoek gingen naar accommodaties.
In een typisch esoterisch concept verricht de godheid, nadat hij is geboren uit een rots, op aarde een serie heldendaden, ontketent vitale krachten en doodt de machtige witte stier. De cultus voedt zich met diepgaande astronomische en astrologische kennis die teruggaat tot Mesopotamische tradities.
Nadat het banket op de huid van de stier is gevierd in gezelschap van de zon, stijgt Mithras vervolgens op naar de hemel in de verlichte wagen van de God.
Tussen de vierde en vijfde eeuw na Chr. belemmerde de opkomst van het Christendom elke verder ontwikkeling van de Mithras religie. Over de laatste fase is weinig bekend.
De cultus van Mithras was een zonnecultus met een mysterieus karakter, gereserveerd voor de volgelingen die toetraden tot één van de vele door de stad verspreide secties en kleine centra, door middel van complexe inwijdingsrituelen.

Graden Nederlands
Foto 13: De symbolen zoals je ze nu nog kan zien in het Mitreo di Felicissimus in Ostia.

Elke afdeling werd geleid door een Pater, de zevende en hoogste functie die men kon bereiken na zes graden van inwijding. Elke graad correspondeerde met één van de hemelen die, volgens het concept van Aristoteles, rondom de aarde draaien en gekenmerkt worden door de aanwezigheid van een hemellichaam (planeet, zon of maan). De ceremonie draaide om rituele feestmaaltijden en bijbehorende offeranden, die werden gehouden in speciale ruimten (spelaea) die gewoonlijk voorzien waren van twee aanlig-bedden langs beide muren(biclinium).
De stad Ostia herbergt het grootste aantal Mithras heiligdommen (een vijftiental) die gevonden zijn in stedelijk gebied binnen de grenzen van het Romeinse Keizerrijk.

S ROMAN PORTS Artikelen OPMP MG 8162 Felicissimus
Photo 15: Het Mitreo del Felicissimus in Ostia

De grote vijftien 
Dankzij haar rijkheid, als resultaat van de vele opgravingen uitgevoerd tussen de 18e en 20e eeuw, staat Ostia ons toe om het belang van het Mithrasisme tussen de tijdperken van Antoninus Pius en Constantijn van dichtbij te analyseren.
In de stad, tijdens de derde eeuw uitgebreid tot een oppervlak van ongeveer 130 hectare, met een bevolkingsaantal dat wordt geschat op minstens 60.000 inwoners, zijn bewijzen van 15 Mithras cultplaatsen. Dit zet Ostia op de eerste plaats bij diegenen die het Romeinse Mithrasisme willen bestuderen. Het fenomeen Mithras, populair onder de diverse sociale lagen, bleek te groeien tot diep in de derde eeuw.
Recente studies plaatsen het ontstaan van de cultplaatsen als volgt:

Ten tijde van de ' adoptie keizers ' (96-193 na Chr.)
1 Het Mitreo delle Pareti dipinte (het Mithraeum met de geverfde muren);
2 Het Mitreo delle sette sfere (het Mithraeum van de zeven sferen)
3 Het Mitreo delle Sette porte (het Mitraeum van de zeven deuren)

Tijdens de Severiaanse keizers (196-235 AD):
-- Het Mitreo Fagan (opgegraven aan het einde van de 17e eeuw door de Ier Fagan, (verloren gegaan)
4 Het Mitreo degli Animali (het Mithraeum van de dieren)
5 Het Mitreo Aldobrandini (vernoemd naar de familie die eigenaar is van de grond waarop het ligt)
6 Het Mithraeum bij het keizerlijk paleis
7 Het Mitreo della Planta pedis (het Mithraeum van de voetafdruk)

Ten tijde van de militaire anarchie (235-284):
8 Het Mitreo di Lucrezia Menandro, vernoemd naar de naam op een inscriptie 
9 Het Mitreo delle Terme del Mitra (het MIthraeum van het badhuis van Mithras)
10 Het Mitreo di Fructuosus, vernoemd naar de naam op een inscriptie 
11 Het Mitreo di porta Romana (het Mithraeum van de poort naar Rome)
12 Het Mitreo del Caseggiato di Diana (het Mitraeum in het huis van Diana)
13 Het Mitreo di Felicissimus, vernoemd naar de naam in het mozaïek
14 Het Mitreo dei Serpenti (het Mithraeum van de slangen)

15 mithras

In Ostia zijn goed gedocumenteerde archeologische sporen van gewelddadige en vernietigende acties tegen cultusplaatsen van Mithras uitgevoerd door fanatici van het opkomende Christendom tussen de vierde en vijfde eeuw. Je moet hierbij bijvoorbeeld denken aan het vernielen van de beeldengroep aangetroffen in het Mithraeum van het badhuis van Mithras.
Tot aan het opgraven van het Mithraeum met het gekleurde mozaïek (voorheen de Caupona del dio Pan) is er geen enkel Mithraeum gevonden dat later gebouwd is dan de derde eeuw.

Foto 16: Mitreo delle Pareti Dipinte

  • notes:
  • 1: Lees het originele artikel: L'Ultimo Mitro (alleen in het Italiaans)
  • 2: Zie ons artikel:'Hoe de kust van Ostia veranderde door de eeuwen heen'
  • 3: Analyse van het Laboratorio di palinologia e archeobotonica g. Nicoli
  • 4: Mozaïek van het Mithraeum van 'Felicissimus' in Ostia
  • 5:  Beeld van Mithras uit het Mithraeum van het badhuis van Mithras in Ostia (nu in the museum). In het spelaeum van het Mithraeum staat een kopie..
Recente artikelen & projecten

De laatste dagen van het Romeinse Ostia weer tot leven gebracht

De laatste dagen van het Romeinse Ostia weer tot leven gebracht

Wat gebeurde er met het Romeinse stadscentrum in de laat antieke periode? ....

Lees meer...

ICTIS

ICTIS

Het delven van tin in Cornwall begon rond het jaar 2000 voor Chr. Ten tijde van de Romeinen ....

Lees meer...

Het laatst gevonden Mithras heiligdom

Het laatst gevonden Mithras heiligdom

Nadat naar verloop van tijd de honger van hun klanten was gestild ....

Lees meer...

Exploiteer de woestijn om Rome te verlichten

Exploiteer de woestijn om Rome te verlichten

In zijn Res Rustica, schrijft Columella: Olea prima omnium arborum est ..........

Lees meer...

Romeinse havens en overzeese handel afgebeeld op mozaïeken

Romeinse havens en overzeese handel afgebeeld op mozaïeken

Our knowledge of the historical maritime trade in the Mediterranean Sea is based on poetry, myths, fables ..........

Lees meer...
Laatste nieuws

About Roman Ports

Amor and PsycheWe are committed to providing versions of our articles and interviews in several languages, but our first language is English.

Please become a member of the Facebook group, which is our main communication platform. There you can learn about upcoming events and items of interest, post your own photos, or share any stories or general questions you may have.

If you have specific questions about our organisation, questions about financial issues, if you would like to assist in the production of our online magazine, or if you have specific requests or ideas for content, use our contactform below. You can contact us in any language!